De vierde dimensie van ruimte
Gepubliceerd in Gonzo (circus), nr. 71 (Leuven, 2005)
Marc Schuilenburg
De vorm van een werk staat zelden ter discussie.
De inhoud, daar praten en discussiëren we over. Toch kunnen vraagtekens
worden geplaatst bij de vanzelfsprekendheid waarop steeds voor dezelfde
vorm wordt gekozen als lezingen en kunstwerken worden uitgegeven in een
publicatie. Waarom de keuze maken voor het boek? Het behoeft weinig betoog
dat de traditionele vorm van pagina's die met illustraties worden afgewisseld
tot weinig interactie met de lezer leidt. Niet alleen wordt de lezer gedwongen
vooraan te beginnen, hij kan het werk pas definitief sluiten als de laatste
pagina is dichtgeslagen. Deze bedenkingen over de beperkte mogelijkheden
van het boek moet ook het Brusselse collectief LAb[au] hebben gehad toen
het naar aanleiding van een reeks van lezingen, installaties en concerten
het thema ruimte wilde documenteren.
LAb[au] houdt zich bezig met digitale architectuur en nieuwe media. In
2004 heeft het collectief een breed palet van kunstenaars, theoretici,
grafisch ontwerpers en muzikanten samengesteld dat aan de slag is gegaan
met de notie van 'Liquid Space'. Dat idee komt van Marcos Novak die zichzelf
omschrijft als een 'trans-architect'. Novak heeft het concept van 'liquid
architecture' geïntroduceerd waarmee hij doelt op een vloeibaar,
imaginair landschap dat alleen bestaat in een virtuele ruimte die wordt
gevormd door processen van informatie en communicatie. Deze architectuur,
die voortkomt uit de ervaringen met computertechnologie tijdens het ontwerpproces,
heeft geen last van vervelende problemen zoals zwaartekracht waarmee architecten
worden geconfronteerd als ze bouwen in de fysieke ruimte. Novak spreekt
daarom van een vierde dimensie. Daarin krijgen niet alleen tijd en ruimte,
maar ook vorm en structuur een andere inbedding. Dat gegeven brengt LAb[au]
ertoe zich de vraag te stellen welke ruimtelijke constellaties tot uitdrukking
komen in het proces van in(form)atisering.
Ruimte is lang gezien als een oppervlakte die zich tussen verschillende
objecten bevindt. Ze wordt dan als een neutrale en passieve omgeving ervaren
waarop sociale processen zich afspelen. Vanuit diverse disciplines is
daarop kritiek gekomen, met name vanuit de sociologie die er op wijst
dat ruimte een construct van menselijk handelen is. Ze moet dan in relatie
tot sociale praktijken en maatschappelijke veranderingen als de opkomst
van ICT worden begrepen. Wat is de ruimte die tot stand wordt gebracht
door mediale processen? Wat is de esthetiek van het bewegen door een virtuele
ruimte? De wisselwerking tussen in(form)atisering en de ruimtelijke vorm
van globale informatienetwerken komt in 'Liquid Space' tot uitdrukking
in fraaie projecten als 'Color Space' en 'E.motion Space'. Het idee van
een dynamische virtuele ruimte wordt daarin door middel van aspecten als
licht, beweging en geluid vorm gegeven.
LAb[au] heeft gekozen de verschillende bijdragen in een waaier en een
dvd bijeen te brengen. De waaier is verdeeld in vier hoofdstukken waarin
de projecten worden toegelicht, op de dvd wordt een collage van enkele
projecten getoond. De vormgeving van 'Liquid Space' dwingt bewondering
af, maar leidt ook tot verwarring onder de lezer en kijker. Het belangrijkste
bezwaar is dat de vorm de inhoud lelijk in de weg zit. De aanpak om de
projecten summier in de waaier toe te lichten, waarbij soms onbegrijpelijke
zinnen worden genoteerd, vergt veel voorkennis van de geïnteresseerde.
Daarbij lijkt het alsof LAb[au] geen echte keuzes heeft durven maken waardoor
'Liquid Space' wat betreft de projecten wisselvallig overkomt. Zo is het
onduidelijk waarom een apart hoofdstuk met tien Koreaanse kunstenaars
nodig is om het thema uit te diepen. Ook de inhoud had scherper gekund,
zeker nu mediatheoreticus Lev Manovich er terecht op heeft gewezen dat
er helemaal geen ruimte in een virtuele omgeving bestaat ('There is no
space in cyberspace'). Die bewering sluit niet uit dat de ruimtelijke
vorm van informatieprocessen niet kan worden geanalyseerd, het betekent
dat aandacht moet worden besteed aan de concrete effecten van de mediaruimte
op onze dagelijkse omgeving. Op deze wijze wordt duidelijk hoe maatschappelijke
veranderingen en sociale relaties in elkaar grijpen. Nu blijft de aandacht
voor die concrete sociale relaties teveel op de achtergrond, waardoor
'Liquid Space' op geen enkele manier verontrust, engagement vertoont of
een brug weet te slaan tot de dagelijkse praktijk.
LAb[au], Liquid Space, Brussel, 2005